फांसिमा चढ्नु अघी हजुरआमाको कान टोक्ने नाती

हरेक वालवालिकाहरुको पहिलो पाठशाला भनेको घर हो भने पहिलो शिक्षक भनेको आमा वावु वा घरका अन्य परिवार हुन । त्यसैले उसले आमा वावु वा घरका परिवारले जस्तो सिकायो, जे सिकायो त्यस्तै सिक्छ् । छोराछोरीलाई कस्तो बनाउने  भन्ने कुरा आमा वावुमा भर पर्दछ । आमा वावुुले बुझ्नु पर्ने कुरा के हो भने स–साना वालवालिका भनेका हिलो माटोजस्ता हुन । जसरी हिलो माटोवाट आफुले चाहेजस्तो सामान बनाउन सकिन्छ तर त्यही माटो सारो भैसकेपछी आफुले चाहेको सामान निर्माण गर्न सकिंदैन । बालबालिका पनि त्यस्तै हुन । सानो उमेरमा जस्तो बनाउन चाह्यो त्यस्तै बनाउन सकिन्छ । ठूलो भएपछी बनाउन खोज्छु भन्यो भने सम्भव हुंदैन । त्यसर्थ छोराछोरीलाई सु–संस्कृत बनाउन वा राम्रो संस्कार दिने कामको सुरुआत घरवाट नै गर्नुपर्दछ । असल आदत, असल वानी ब्यहोरा, असल अनुशासनयुक्त छोराछोरी बनाउने कामको जिम्म आमा वावुकै कांधमा रहेको हुंदा सानै उमेरदेखी आफ्ना बालबलिकालाई यि कुराहरु सिकाउनु जरुरी छ । केही आमा वावुहरुलाई छोराछोरीहरुले राम्रो पढिदिए पुग्छ । अरु सवै कुरा छुट । बानी ब्यहोरा, आदत, अनुशासन जेसुकै होस । छोरो विद्यालयमा प्रथम भैदिए पुग्यो । यो सरासर गलत वुझाई हो । पढाई र संस्कार अलग अलग विषय भएता पनि एक अर्काका परिपुरक हुन । यि दुवैको अन्तरसम्वन्ध नङ र मासुको जस्तै हुनुपर्दछ । यदी पढाई र संस्कारलाई एकैसाथ लान सकिएन भने भविष्यमा छोराछोरी चरित्रहिन, अनुशासनहिन मुर्ख विद्धान बन्न जान्छन । उच्च डिग्री त हांसिल गर्लान तर अनुशासन भएन, सु–संस्कृत भएन भने उ न परिवारका लागि काम लाग्ने हुन्छ न समाजका लागि न त राष्ट्रका लागि । त्यती मात्र होईन उसको आफ्नै जिवनका लागि पनि त्यो अराजक प्रवृती घातक बन्न जान्छ । पढेलेखेका कारण कुरा ठुला ठूला गर्न सक्ला । राष्ट्रिय, अन्र्तराष्ट्रिय सवालको विषयमा गुड्डी हांक्न सक्ला । अरुलाई राम्रा उपदेश दिन सक्ला तर उसको अनुशासनहिन, अराजक प्रवृतीका कारण उस्तै प्रवृतीका वाहेक उसलाई पत्याउने  कोही हुंदैनन् । उसमा निहित घमण्डले उसले अरु कसैलाई मान्छे ठान्दैन । मान्छे गन्दैन । उसलाई समाज चाहिंदैन । नातागोता चाहिंदैन । बावु आमा, दाजुभाई, आफन्त कोही चाहिंदैन । उ कसैसंग झुक्न चाहंदैन । कसैलाई मान सम्मान गर्न आवश्यक ठान्दैन तर उ आफुचाहीं अरुवाट सम्मानित हुने तिव्र ईच्छा राख्दछ । विस्तारै उ विकृती, विसंगती तर्फ उन्मुख हुंदै जान्छ र जिवन बर्बादीतीर धकेल्छ । त्यसपछी उ आफु त पिडित हुन्छ नै आफ्ना परिवार, नातागोता, आफन्त समेत सवैलाई पिडित बनाउंछ । 

त्यसर्थ छोराछोरीको यो अवस्था आउन नदिनका लागि कलिलै उमेरदेखी पढाईसंगै राम्रो संस्कार सिकाउनुपर्छ ।  विग्रीसकेपछी पछुताउनुको कुनै अर्थ रहंदैन । यसका लागि छोराछोरीलाई माया गर्ने नाममा चाहिनेभन्दा वढी पुलपुल्याएर राख्नु उचित हुंदैन । आवश्यक मात्रामा मात्र माया दिनुपर्छ । खान दिने कुरामा, लाउन दिने कुरामा कन्जुस्याईं गर्नुहुंदैन । फेरी कडा गर्ने नाममा अनावश्यक आक्रोसमा आएर जान अन्जानमा भएका सानातिना गल्ती कमजोरीमा पनि गालीगलौज गर्ने, कुटपिट गर्ने गर्नुहुंदैन । कलिलो उमेरका बालबालिकालाई शारिरीक, मानसिक चोट पु¥याउनु हुंदैन । जसले गर्दा मनोरोगको सिकार बन्न सक्छन । यदी जानीजानी गल्ती ग¥यो, अनुशासनहिन भयो, बानीब्यहोरा, आदत खराव हुन थाल्यो भने गाली गरेर होईन, पिटेर होईन, फकाएर सम्झाउने गर्नुपर्दछ । फेरी पनि मानेन भने बारम्वार फकाएर संझाउनु पर्दछ । यती गर्दा पक्कै मान्छ । केटाकेटी हो कथंकदाचित मानेन भने सामान्य ढंगले गाली गरेजस्तो गर्नुपर्दछ त्यो पनि नरम भाषामा । त्यसपछी पक्कै मान्छ । यसमा कुनै संका छैन । यो वालमनोवैज्ञानिकहरुले पुष्टी गरेको कुरा हो । बालबालिकालाई सानोतिनो गल्तीमा पनि गालीगलौज गर्ने र पिटेर तह लगाउन खोजियो भने उ झन जव्वर बन्न पुग्छ । नमान्ने, अटेरी हुन जान्छ । मलाई खुवै गरे कुट्ने त हो नी भन्ने बुझाई हुन्छ र गल्ती गर्न नडराउने हुन्छ । त्यसर्थ बच्चालाई फकाएर सही मार्गमा लगाउने कोशिस गर्नुपर्दछ । 

बालबालिकालाई फकाएर काम लगाउने सन्दर्भमा बालमनोविज्ञानले यस्तो भन्छ —बच्चा खेलिरहेको छ । खाना पाक्यो । आमाले खाना बोलाईन । खेल्नमा ध्यान गैरहेकोले आमाले भनेको नसुनेझैं ग¥यो र खेलिरह्यो । हो, यो अवस्थामा बच्चालाई भनेको मानेन भनेर आक्रोशमा आएर गाली गर्दै लछार्दै खेल्ने सामान फलिदिएर भान्सामा लाने प्रवृती एकदम गलत हो । यो तरिकाले बच्चा नमान्न पनि सक्छ । यो भन्दा बच्चालाई फकाएर ‘ बाबु खाना खान हिंड । खाना खाएपछी फेरी खेलौला । म पनि तिमिसंगै खेलौंला नि भनेर फकायो भने फुरुक्क पर्छ र खाना खान जान्छ । यस्तो कुरामा बाबु आमाले एकदमै विचार गर्नु जरुरी हुन्छ । तर ऐलेका प्रायः आमा बाबुहरुमा बच्चालाई हप्काएर गाली गरेर, कुटेर तह लगाउने गलत प्रवृतीले घर गरेको छ । 

आमावावुले अर्को ध्यान दिनैपर्ने कुरा — बच्चाले गलत क्रियाकलापहरु ग¥यो, खराव, अनुशासनहिन आचरण देखायो भने उसलाई प्रोत्साहन दिने होईन, तुरुन्तै नियन्त्रण गर्नुपर्दछ वा रोक्नुपर्दछ । केही आमा वावुहरु छोराछोरिहरुले गलत क्रियाकलापहरु गरे भने त्यसलाई रोक्नुको साटो हांसेर थप हौसल्ला दिईरहेका हुन्छन् । जसका कारण उ पछी अनुशासनहिन, अराजक बन्न पुग्छ । यस सन्दर्भलाई पुष्टी गर्ने एउटा घटना यहां राख्न चाहन्छु – एउटा गाउंमा ठूलो महामारी आउंछ । महामारिले गाउं नै सोतर बनाउंछ र धेरै मानिसहरुले ज्यान गुमाउंछन । एउटी हजुरआमा र नाती बांचेका हुन्छन । पढ्ने उमेर भएपछी नाती विद्यालय जान थाल्छ । विद्यालय गएको पहिलो दिनमै साथिको सिसाकलम चोरेर ल्याउंछ र हजुरआमालाई चोरेर ल्याएको कुरा बताउंछ । हजुरआमा खुसी हुन्छिन र स्यावासी दिन्छीन । भोलिपल्ट कपी चोरेर ल्याउंछ । हजुरआमा फेरी पनि खुसी हुन्छीन र स्यावासी दिन्छीन । यवम रितले उसले दैनिकजसो किताव, कलम, कापी लगायत साथीको पैसा समेत चोर्न थाल्छ । पछी साथीभाई र शिक्षकहरुले थाहा पाउंछन र विद्यालयवाटै निष्काशित गर्छन । यद्यपी चोर्ने क्रम रोकिंदैन । चोरी गर्दा गर्दा उ देशकै नामुद चोर बन्न जान्छ र एकदिन समातिन्छ । उसलाई जेलमा राखिन्छ र देशको कानून बमोजिम मुद्दा चलाईन्छ । अन्तिममा फैसला हुन्छ र अदालतले उसलाई मृत्युदण्डको सजाएं सुनाउंछ । त्यतीवेलासम्म हजुरआमा हिंडडुल गर्न नसक्ने अत्यन्तै वृद्ध अवस्थामा पुगेकी हुन्छीन । फांसीमा चढाउनुअघी उसलाई अन्तिम ईच्छा सोधिन्छ । उसले हजुरआमासंग भेट गर्ने ईच्छा जाहेर गर्दछ । हजुरआमालाई ल्याईन्छ र फांसीमा चढाउनु एकछिन अगाडी हजुरआमा नातीको भेट गराईन्छ । त्यही समयमा नातीले सल्लाह गरेजस्तो गरेर एक्कासी हजुरआमाको कान जोडले टोकिदिन्छ र रगताम्य पारिदिन्छ । हाहाकार हुन्छ । हजुरआमाको कान टोक्नुको कारण सोधिन्छ । जवाफमा उसले भन्छ — मैले पहिलो दिन सिसाकलम चोरेर घरमा ल्याउंदा मलाई गाली गरेको भए भोलीपल्ट देखी मैले चोर्ने थिईन । मलाई गाली गर्नुको साटो चोरेर ल्याएकोमा स्यावासी दिनुभयो । हरेक दिन चोरेर ल्याएपिच्छे मलाई स्यावासी दिनुभयो । मलाई लाग्यो मैले चोरेर ठिक गरिरहेको रहेछु । जसका कारण आज म यो अवस्थामा आईपुगें । यो सवै हजुरआमाको कारणले भएको हो । त्यसैले मैले हजुरआमालाई मर्ने वेलामा सजाएंस्वरुप कान टोकिदिएको हुं । सवै चकित भए । यसले के सन्देश दिन्छ भने छोराछोरीको गलत क्रियाकलापलाई तुरुन्त नियन्त्रण गर्नुपर्दछ । हौसल्ला दिनुहुंदैन । सवै आमा बाबु र घरपरिवारले ध्यान दिनु जरुरी छ । 

गित सुनेपछी आत्महत्या

गित संगित एउटा यस्तो माध्यम हो जसले मानिसलाई मनोरन्जनात्मक ढंगले सहजरुपमा संदेश प्रवाह गर्न सक्दछ । गितमा सुख, दुःख, पिडा, खुसी ब्यक्त गरिएको हुन्छ । र त गित संगितले गितमा ब्यक्त भाव अनुसार कहिले रुवाउंछ त कहिले हंसाउंछ । भावमा खुसी ब्यक्त गरिएको छ भने हंसाउंछ भावमा दुःख ब्यक्त गरिएको छ भने रुवाउंछ । भावुक बनाउंछ । यसरी गित संगितले हंसाएर र रुवाएर दुवै किसिमले संदेश प्रवाह गर्छ । संसारमा गित संगित मन नपराउने मानिस सायदै होलान । यदी कोही रहेछ भने उसको जिवन निरस बनिरहेको हुन्छ । उ अरुभन्दा दुःखी देखिन्छ । अनुुसन्धानले पुष्टी गरेअनुसार गित संगितले संसारका प्राण भएका जती सवैलाई प्रभाव पारेको हुन्छ । पशुपन्छी होस वा रुखविरुवा । अझ गित संगितका विज्ञ त भन्ने गर्छन कि प्राण नभएका निर्जिव बस्तुमा समेत यसको प्रभाव परेको हुन्छ । 

संसारमा सा रे ग म प ध नि स ७ वटा सुरवाट गित संगितको निर्माण भएको हुन्छ । गित संगितका जानकारहरुका अनुसार प्रकृतिमा भएका वा संसारमा भएका सवै वस्तुहरुबाट निस्कने आवाजमा संगितका ७ वटा सुरहरुमध्ये कुनै न कुनै सुर मिसिएको हुन्छ । त्यसैले त संसारका सवै जिवित र निर्जिव वस्तु गित संगितबाट प्रभावित भएका हुन्छन । गित संगित सुनेपछी हरेक मानिस केही छिनका लागि भए पनि दुःख, पिडा विर्सेर आनन्दित हुन्छ । तनावमुक्त हुन्छ । यसरी गित संगितले एकातिर मानिसलाई विविध किसिमका जिवनउपयोगी संदेश दिएको हुन्छ भने अर्कोतिर तनाववाट मुक्ती दिलाउने काम पनि गरिरहेको हुन्छ । मानविय भावना र जिवन भोगाईको प्रक्रिया उस्तै उस्तै हुने हुंदा संदेशमूलक गित संगितले सवैको मन हृदय कतै न कतै छोएकै हुन्छ । मात्र प्रतिशतमा फरक होला । केही मानिस भन्ने गर्छन – मलाइ त गित संगित पटक्कै मन पर्दैन तर तिनै मानिसहरु आफ्ना छोराछोरीहरु नाचेको भिडियो फेसवुकमा हालिरहेका हुन्छन । यसले के पुष्टी गर्दछ भने कुनै पनि मानिस गित संगितको मनोरन्जनबाट अछुतो रहन सक्दैन । त्यती मात्र होईन संसारका समाज परिवर्तनका पक्षमा भएका कुनै पनि आन्दोलनहरु गित संगितविना सफल भएको पाईंन्दैन । 

नेपालमा यतिवेला गित संगितको क्षेत्रमा लाग्नेहरु वर्षामा च्याउ उम्रिए झैं उम्रिरहेको पाईन्छ । रहर वा चाहनासंगै पैसा भएपछी गितकार भैहालियो । गायक गायिका भैहालियो । न साधना चाहियो न त्याग, समर्पण । न शव्द न स्वर नै । एरेन्जर वा संगित संयोजकलाई एउटा आवाजमा शुुर मिलाएर संगित एरेन्ज गर्न दिएपछी उनले ताल शुर मिलाएर सोही अनुसार संगित एरेन्ज गरिदिन्छन । त्यसपछी उसको गितसंगित तयार भयो । यहां स्तरियताको जरुरत ठानिएन । त्यसैले त अचेल गित संगितको स्तरियता खस्कींदै गैरहेको छ । गितहरु संदेशमूलक, मन छुने, भावुक बनाउने खालका र कालजयी बन्न छाडेका छन । यतिवेला त परिवार संगै वसेर सुन्न र हेर्न पनि नहुने खालका उच्छृङ्खल, उत्ताउला, अश्लिल गित संगितहरु वेलगाम निर्माण भैरहेका छन । अनी वजारमा तिनैले प्रख्याती पाईरहेका छन । यसरी वजारमा भर्खरै देखापरेकाहरु, जसलाई गित संगितको मर्म थाहा छैन, उनिहरु नै अग्र भाग ओगट्न सफल भैरहेका छन । जसले गर्दा यो क्षेत्रमै लागेर जिवन विताईरहेका, यही क्षेत्रमा आफुलाई समर्पण गरिरहेका वास्तविक सर्जकहरु ओझेलमा परिरहेका छन । यो गित संगितको क्षेत्रमा देखापरेको विडम्वना हो । दुःख लाग्दो विषय त यो छ कि प्रख्याती पाउने नाममा यतिवेला गित संगितको क्षेत्रमा चर्चित भैसकेका, स्थापित भैसकेका, पहिचान वनाईसकेका, जनमानसको दिलदिमागमा बस्न सफल भैसकेका सर्जकहरु समेत वाटो विराए जस्तो गरेर उत्ताउला, उच्छृङ्खल खालका गित संगित बनाउनतिर लागिपरेका छन जसले उनिहरुको वास्तविक तौल घटाउने काम गरिरहेको छ । 

गित संगित कालजयी बन्नुपर्छ न कि पानीको फोकाजस्तो । संदेशमूलक बन्नुपर्छ । दर्शक र श्रोता सवैलाई पाच्य हुने खालका बन्नुपर्छ । मौलिक संस्कृति झल्कने खालको बन्नुपर्दछ । गित संगितका मर्म, मुल्य र मान्यतालाई आत्मसाथ  गरेर बनाइएको हुनुपर्दछ । गित संगितको विगतको ईतिहासतिर फर्केर हेर्ने हो भने त्यतिवेलाका गितसंगितका  सर्जकहरुको सिर्जनहरु यती दमदार थिए जसले ब्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई नै संदेश दिने काम गर्दथ्यो । ति सिर्जनाहरुले जनमानसमा चेतना जगाउने काम गर्दथे । समाजका, राष्ट्रका विकृती, विसंगतीहरुलाई प्रहार गर्ने काम गर्दथे । ब्यक्तिको जिवन परिवर्तन गर्ने, समाज परिवर्तन गर्ने खालका हुन्थे । शब्दमा सुन्दरता, स्वरमा सुन्दरता, शैलिमा सुन्दरता, संगितमा सुन्दरता अर्थात एउटा सुन्दर सांगितिक उपहार ब्याक्ती र समाजले प्राप्त गर्दथ्यो । र त त्यतिवेलाका गित संगित आजसम्म पनि कालजयी बनेका छन र अनन्तसम्म कालजयी बनेर रहने छन । त्यतीवेलाका स्वर सम्राट नारायण गोपाल, नातीकाजी, प्रेमध्वज प्रधान, भक्तराज आचार्य, मिरा राणा, तारादेवी, कोईलीदेवी, लगायतका थुप्रै आदरणिय, सम्मानणिय सर्जकहरुका कालजयी गित संगितहरु आज पनि उतिकै चर्चित, सुन्दर, मन छुने र सान्दर्भिक रहेका छन । हो, ऐलेका गित संगितका सर्जकहरुले उहांहरुवाट पाठ सिक्नै पर्दछ । होईन भने बाटो विराएको बटुवा झैं हुनुपर्ने छ । समय अन्तरालमा हराउनुपर्ने अवस्था सिर्जना नहोला भन्न सकिंदैन । 

अर्को कुरा गितसंगित निर्माणमा यती धेरै आर्थिक व्यवहार व्यहोर्नुपर्ने अवस्था छ कि जो कोहिले चाहना भएर पनि आंट गर्न सक्दैन, आर्थिक अभावका कारण । भनेपछी त्यत्रो खर्च गरेर निर्माण गरिएको चिजलाई स्तरिय र सुन्दर बनाउनका लागि किन कन्जुस्याईं गर्ने ? खर्च गरिसकेपछी दिर्घकालसम्म टिक्ने, सवैको मन छुने, गित संगित किन निर्माण नगर्ने ? त्यसर्थ राम्रो संदेश दिने गित संगित निर्माणका लागि गितकार, संगितकार, गायक, गायिका सवैको ध्यान जानु जरुरी छ । हामीले निर्माण गरेका गित संगितले हाम्रा पहिचान बनेका मौलिक संस्कार, संस्कृतिलाई जगेर्ना गर्न सहयोग पु¥याओस र विश्वले हाम्रा गित संगितको प्रशंसा गरोस । साथै गित संगित समाज, ब्यक्ति, राष्ट्र परिवर्तका खातिर कोशे ढुंगा बनोस । 

यहां भन्नै पर्ने र छुटाउनै नहुने एउटा कुरा के छ भने गित संगितमा भित्रिएका विकृती विसंगतीहरुलाई राज्यका सम्वन्धित निकायहरुले नियन्त्रण गर्न ढिलो भैरहेको छ । राज्यले चांडो भन्दा चांडो यो कदम चाल्नु जरुरी छ । यसका लागि गितसंगितमा देखापरेका उच्छृङ्खल छाडा प्रवृतीमाथी सेन्सर लगाउनु पर्दछ । यो काममा राज्यका सम्वन्धित निकायले ध्यान दिएको देखिंदैन । अर्को दुःख लाग्दो विषय के छ भने गित संगितमा लागेका कलाकार संस्कृतिकर्मीहरु जहिले पनि ओझेलमा पर्ने गरेका छन अर्थात उनिहरुलाई युज एण्ड थ्रो गर्ने गरिएको पाईन्छ । यो अवस्थाको अन्त्य हुनु जरुरी छ । 

अन्तमा गित संगितको प्रभाव जनमानसमा कतिसम्म पर्दछ भन्ने कुराको एउटा उदाहरण यहां प्रस्तुत गर्नचाहन्छु । सन. १९३३ मा हंगेरिका एकजना ३४ बर्षे नागरिक सिरिसले उनको गर्लफ्रेन्डले उनलाई छाडेपछी उनि तनावमा परे र विछोडमा एउटा गित  लेखे  जसलाई ‘ग्लोमी सन्डे’ नाम दिए । त्यो गित सुनेर हङ्गेरी, अमेरिका, बेलायत आदि देशहरुमा धेरै मानिसहरुले आत्महत्या गरे । त्यसपछी हङ्गेरी लगायत सवै देशहरुमा त्यो गित बन्द गरियो । याहांसम्मकी  गित रिलीज भैसकेपछी गितका लेखकले नै आत्महत्या गरेका थिए । यहां गित संगितले मानिसलाई कतिसम्म छुन्छ भन्ने कुुरालाई दर्शाउन खोजिएको हो ।   

सत्य र सही सूचना, संचारकर्मिको धर्म

संचार माध्यम एउटा यस्तो साधन हो जसले जे जसरी सूचना संप्रेषण गरेपनि जनमानसले सही बुझ्दछ वा पत्याउंछ अर्थात संचारमाध्यमले गलत सूचना नै संप्रेषण गरेछ भने पनि जनमानसले त्यसलाई सही होला भन्ने बुझ्दछ किनकी नागरिकको संचारमाध्यमप्रती यति विश्वास हुन्छ की उसले जे सूचना संप्रेषण गरे पनि छिट्टै पत्याउंछ । त्यसैले संचारकर्मिहरुले जुनसुकै विषय वा घटनालाई राम्रोसंग अध्ययन, अनुसन्धान गरेर सत्य तथ्यमा आधारित स–प्रमाणसहितको सत्य र सही सूचना जनमानसलाई दिनुपर्दछ । विषय वा घटनाबारे जस्तो सूचना दिईयो त्यस्तै धारणा बन्ने हुनाले कुनै पनि हालतमा गलत सूचना प्रवाह गर्नुहुंदैन । सूचना यथार्थपरक भएन र वढाईचढाई गरियो भने घटनाका पात्रहरुप्रति अन्याय हुन जान्छ । त्यसर्थ सतहीमा होईन गहिराईमा पुगेर सही विश्लेषण गरी सही सूचना संप्रेषण गरी संचार माध्यमको धर्म वा कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्दछ । 

तर यतिवेला भने केही संचार माध्यमहरुमा प्रख्याती पाउने नाममा, दर्शक बढाउने नाममा, घटनाक्रमलाई सार्वजनिकरण गर्ने काममा प्रथम हुने नाममा अध्ययन अनुसन्धान नै नगरी गहिराईमा नपुगी सतहीरुपमा अयथार्थ, आधारहिन, गलत, झुट्ठा, भ्रामक सूचनाहरु संप्रेषण गरी जनमानसलाई अन्यौल, भ्रम र गुमराहमा पार्ने गलत र खराव प्रवृती मौलाउन थालेको छ । खासगरी केही युट्युव च्यानलहरु यस्ताखाले गलत प्रवृतीका बाहक बन्न थालेका छन् । घटना वा विषयवस्तुलाई भाईरल बनाउने नाममा यथार्थलाई तोडमोड गरी भ्रमपुर्ण तरिकाले गलत सूचना संप्रेषण गर्ने गरिन्छ । घटनासंग जोडिएका पात्रहरुलाई अन्र्तवार्ताका नाममा अनावश्यक प्रश्नहरु सोधेर तनाव दिने, मानसिक यातना दिने, जहां भेट्यो त्यहीं अन्र्तवार्ता लिने ( सम्वन्धित ब्यक्तिको अनुमतीविना सुत्ने वेडमा समेत गएर ), असभ्य तरिकाले विहानै ढोका ढकढकाउन जाने, मानहानी गर्ने, नितान्त ब्यक्तिगत मामिलामा हस्तक्षेप गर्ने जस्ता अराजक क्रियाकलापहरु गर्ने गरेको पाईन्छ । 

यहां प्रश्न गर्नैपर्छ के यि क्रियाकलापहरु संचारसेवाको निती, नियम, विधी र धर्मभित्र पर्दछ । संचारसेवासंग सम्वन्धित माथिल्लो निकायले यसको जवाफ दिनैपर्दछ । मलाई वा जो कोहीलाई पनि लाग्ने कुरा के हो भने संचारमाध्यमको धर्म कसैको जिवनसंग खेलवाड गर्ने, कसैको जिवन नै वर्वाद गर्ने, कसैको मानहानी गर्ने, कसैलाई अनाबश्यकरुपमा मानसिक यातना दिनु पक्कै पनि होईन । उसको धर्म वा कर्तव्य त घटनाको सत्य तथ्य पत्ता लगाएर गलतलाई गलत र सहीलाई सही विश्लेषण गरी जनमानसलाई सही सूचना संप्रेषण गर्नु हो । यसैगरी अन्यायमा परेकालाई न्याय दिलाउन प्रयत्न गर्नु, दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्नु, वर्वाद हुन लागेको जिवनलाई नयां जिवन प्रदान गर्नु जस्ता मानविय सेवा गर्नु संचारकर्मीको धर्म वा कर्तव्य हो । 

यतिवेला राज्यको कमिकमजोरीबाट फाईदा उठाएर केही संचार माध्यमहरुले धमिलो पानीमा माछा मार्ने काम गरिरहेका छन् । राज्यको दायित्वभित्रका केही कामहरु हुन नसक्दा त्यसवाट फाईदा उठाउंदै राज्यलाई अराजक ढंगले सत्तोसराप गर्दै पिडितहरुलाई तत्काल लागि मल्हम लगाई दिएका केही क्रियाकलापहरुलाई युट्युव

संचालकहरुले भाईरल बनाएर दर्शक बढाउने काम गरिरहेका छन । देशमा घटेका केही घटनाक्रमहरुलाई निहुं बनाएर त्यसवाट फाईदा लिंदै आफ्ना कमीकमजोरीहरुलाई लुकाएर आफु दुधले नुहाएको चोखो भएजस्तो गरी सत्यतथ्य नबुझी लहै लहैमा दौडने केही मानिसहरुको मन जितेर भिड जम्मा गरी कथित आन्दोलन गर्ने क्रियाकलापलाई प्राथमिकता दिएर युट्युवमा हाल्ने फेसनले निकै वजार लिएको छ । जुन दिर्घकालिन सम्म टिक्नेवाला छैन । हो, पक्कै पनि राज्यको दृष्टी नपुगेको वा राज्य जानकार रहेर पनि बेवास्ता गरिरहेको देश, जनता र समाजका संवेदनशिल र गम्भिर प्रकृतिका सवालहरुका वारेमा राज्यलाई सजक र ध्यानाकर्षण गराउनु एउटा जिम्मेवार र सचेत नागरिकको परम कर्तव्य हो र आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म सहयोग गर्नु मानविय धर्म, कर्तव्य र सामाजिक सेवाभाव पनि हो । यसमा कसैको दुई मत रहंदैन । तर सभ्य र अनुशासित ढंगले सकारात्मक कोणबाट प्रस्तुत भै राज्यलाई राम्रै किसिमबाट सचेत गराउंदा परिणाम फलदायी र दिर्घकालिन हुने हुन्छ । साथै जनमानसमा संदेश पनि सकारात्मक नै पुग्न जान्छ । सवैको मन जित्न सफल होईन्छ । संचार माध्यम खासगरी युट्युव च्यानल संचालकहरुले यतातिर ध्यान पु¥याउनु जरुरी छ । भाईरल बनाउन, भाईरल बन्न, भिवर्स बढाउनतिर होईन सत्यतथ्य सूचना जनमानसमा पु¥याउनतिर लाग्ने हो भने मात्र दिर्घकालसम्म विश्वासिलो संचारकर्मी र संचारमाध्यम बन्न सफल होइन्छ साथै असल संचारकर्मीको धर्म निर्वाह गरेको ठहरिन्छ । सवै संचारकर्मी र संचारमाध्यमको ध्यान यसतर्फ जाओस । 

ठूलो कालवाट बचियो

यु.यन. मिशनको क्रममा ईराकको बगदादमा अवस्थित शेराटन होटलमा ५ दिनको बसाई पश्चात उत्तरतर्फ रहेको क्रुदिशहरुको बस्ती क्रुदिस्तानतर्फ प्रस्थान गरियो । जुन हाम्रो गन्तव्य थियो । गाडी क्रुदिस्तानतर्फ तिव्र गतिमा गुडिरहेको थियो । बाटोमा ठाउं ठाउंमा ईराकी सेना ( सद्दाम हुसेनका सेना ) र क्रुदिस सेनाहरु एन्टी एयरक्राफ्ट आकासतर्फ तेर्साएर अरु विविध आधुनिक शक्तिशाली हतियारहरु तैनाथका साथ डिफेन्स लिएर बसिरहेका देखिन्थे । उनिहरु हाम्रो ( यु.यन.) गाडीलाई रोकेर सोधपुछ गर्ने गर्थे । यु.यन.का कर्मचारी हौं भनेर परिचयपत्र देखाएपश्चात छाडीदिन्थे । ६÷७ घण्टाको यात्रापश्चात सांझको ७ बजेतिर हामी क्रुदिस्तानको सुलेमानिया भन्ने स्थानमा पुग्यौं । 

सुलेमानियास्थित एउटा होटलको कोठामा सामान थन्काएर भर्खरै आराम मात्र गरेका के थियौं भिषण युद्धमा गोली चलै झैं विभिन्नखाले हतियारहरुबाट गोलिको बर्षा हुन थाल्यो । हामी वसेको होटलको चारैतर्फ गोली चलिरहेको थियो । कुनै कुनै गोली त हामी वसेको होटलको छानामा समेत लागेको थियो । गोली चल्ने क्रम लगभग आधा घण्टासम्म लगातार नै जारी रह्यो । गोली चलिरहंदा हामी सवै डरले कालोनिलो भएका थियौं । सवैको शरिर पसिनाले निथ्रुक्क भैसकेको थियो । रुन्चे अनुहार लगाएर एक आपश्मा गुन्गुनाउन लागेका थियौं की अव शायद बच्ने आशा कमै होला  । सवैजना घरपरिवार सम्झन थालेका थिए । सवैका आंखा रसाएका थिए । यतिकैमा करिव आधाघण्टापश्चात गोली चल्न छाड्यो । गोली चल्न छाडेपछी सवैको अनुहार केही उज्यालो भयो । पछी के भएको रहेछ भनेर बुझ्दा थाहा भयो कि यु.यन. का मानिस हाम्रो ( उनिहरु )को सहयोगका लागि आएका हुन भनेर खुसियालीमा स्वागतका लागि क्रुदिस सेनाले फायरिङ गरेका रहेछन् । यो स्वागत गर्ने उनिहरुको अचम्मको चलन रहेछ । आफ्नै स्वागतका लागि पड्काएको गोलिको आवाजले झण्डै झण्डै वेहोस हुन खोजियो । 

स्वागतका लागि गोली पड्काएको जानकारीपश्चात वेलुकाको खाना खाएर ढुक्ककासाथ आराम गरियो । भोलीपल्टदेखी ड्युटी सुरु भयो । यु.यन. अफिसहरुमा शुरक्षा दिनु, यु.यन. का कर्मचारीहरु सवार गाडीहरुलाई स्कटिङ गर्नु हाम्रो ड्युटी थियो । यु.यन.जि.सि.आई.को कार्यालय, यु.यन.यच.सी.आर., शरणार्थीहरुका लागि लत्ता कपडा र खाद्यान्न राखिएका वेयर हाउसहरु, मेडिकेयरहरु यु.यन.का कार्यालयहरु पर्दथे । यु.यन.को उक्त मिशनको हेड क्वार्टर वगदादमा थियो । यसका अन्य शाखा पोष्टहरुमा उत्तरी ईराकमा पर्ने सुलेमानिया अन्र्तगत साईद सादिक, रानिया र कलार पर्दथे । अर्विल अन्र्तगत सादिक पर्दथ्यो र दोहुक अन्र्तगत जाखो पर्दथ्यो । हामीले यिनै स्थानहरुमा ड्युटी गर्नुपर्दथ्यो । सद्दाम हुसेन र क्रुदिश सेनाकाविच हुने युद्धलाई कम गर्नका लागि मध्यस्थता गर्ने उद्देश्यले यु.यन.जी.सी.आई.को स्थापना गरिएको रहेछ । भएको के रहेछ भने क्रुदिशहरुले क्रुदिस्तानलाई स्वतन्त्र राज्य बनाउन चाहेका रहेछन तर सद्दाम हुसेन उनिहरुको शर्त मान्न तयार नहुंदा युद्धको शुरुआत भएको रहेछ । 

पिडित क्रुदिशहरुको भनाईअनुसार सद्दामका सेनाले उनि(क्रुदिश)हरुका घरमा जगैदेखी बम राखेर पड्काईदिने, महिलाहरुमाथी वलात्कार गर्ने, चराउन लगेका भेडाहरु लुटेर लग्ने, प्रतिकार गर्न खोजेमा गोलिले उडाईदिनेजस्ता अत्यन्तै अमानविय र क्रुर अत्याचार गरेका थिए रे । केही क्रुदिशहरु हाम्रा सामु आंशु वगाउंदै स्तव्ध भएर भन्ने गर्थे — ‘ हामी विहानै उठेर डांडापल्लापटी जाने गथ्र्यौं र दिनभरी बसेर बेलुका घर जस्ताको तस्तै छ कि छैन भनेर केही वर आएर हेथ्र्यौं । रहेछ भने घर फर्किन्थ्यौं रहेनछ भने आकासमुनी सुत्न बाध्य हुन्थ्यौं ।’ यसरी हाम्रा सामु पिडा पोख्ने गर्थे । 

समय समयमा ईराकी सेना र क्रुदिश सेनाहरुकाविच भिषण युद्ध हुने गर्दथ्यो । एकपटक त यती भिषण युद्ध भयो कि यु.यन.ले मिशन नै फर्काउने तयारी गरिरहेको थियो । हामीलाई भाग्नका लागि तयारी भएर बस्ने निर्देशन दिईसकेको थियो । तर केही दिनपछी युद्ध रोकियो र भाग्न परेन । क्रुदिशहरु थोरै भएपनि गुरिल्ला युद्ध लड्दथे । उनिहरुसंग अत्याधुनिक शक्तिशाली हात हतियारहरु थिए । कहिले त सयौं ईराकी सेनाहरुलाई युद्धबन्दी बनाउंथे । हामीलाई  जतिवेला पनि रणभूमिमा रहेको आभाष हुन्थ्यो । कहिले नजिकै शक्तिशाली वम विस्फोट भएर क्षत विक्षत लासहरुको चाङ देखिन्थ्यो । कहिले गुडिरहेको गाडिमा बम विष्फोट हुन्थ्यो । एकपटक म सुलेमानिया पोष्टको साईद सादिकमा रहेको यु.यन.को कार्यालयमा ड्युटीमा थिएं । विहानको ९ बज्न लागेको थियो । यति ठूलो आवाजकासाथ वम विस्फोट भयो कि जिवनमा मैले त्यती ठूलो आवाज सुनेकै थिईन । बगदादबाट पेट्रोलियम पदार्थ बोकेर आएको ट्याङ्करमा टाईम वम फिट गरेको रहेछ । सुलेमानिया आईपुग्नेवितिकै विस्फोट भयो । ३० हजार लिटर तेल बोकेको ट्याङ्कर पड्किंदा त वरिपरिको वातावरण नै पुरै ध्वनी प्रदुषित बनेको थियो । आगोका ज्वाला त लगभग ५० फिट माथीसम्म पुगेको थियो । यद्यपी दिनको समय भएकोले कुनै मानविय क्षती हुन पाएन । क्रुदिस्तानका सवै वच्चादेखी बृद्धसम्म लडाकु देखिन्थे । सवैका हातमा बन्दुक र गोलीका माला हुन्थे । बच्चाहरुका हातमा समेत साना खालका टु टु बन्दुक हुन्थे । उनिहरु भंगेरा मार्दै हिंड्थे । अचुक निशाना हुन्थ्यो बच्चाहरुको । सायद जतिवेला पनि युद्ध भैरहने भएकोले होला शान्तिको खोजिमा रहेका केही महिलाहरु हामी बसेको घरमा राती ११÷१२ बजेसम्म फोन मार्फत हामीसंगै नेपाल जाने चाहना ब्यक्त गर्दथे । उनिहरु अगाडी परेर कुरा राख्न सक्दैनथे किनकी ईराकमा महिलाहरुलाई अत्यन्तै कडा बन्देजमा राखिएको हुन्थ्यो । अपरिचित केटा मान्छेसंग बोल्न मनाही गरिएको हुन्थ्यो । 

ईराकसंग ईरान र कुवेतको सिमाना जोडिएको छ । सिटी ड्राईभका क्रममा हामी कहिले ईरानको सिमानासम्म पुग्थ्यौं भने कहिले कुवेतको सिमानासम्म । एकपटक सुलेमानिया पोष्ट अन्र्तगत रहेको कलार उप पोष्टवाट

सिटी ड्रईभ जाने क्रममा ठूलो दुर्घटनाबाट बाल बाल बचियो । हिउं पर्ने मौसम थियो । विहानको समय ४÷५ जना यु.यन.गार्डहरुसहित यु.यन.को जिप सिटी ड्राईभका क्रममा पहाडी भेगतिर लाग्यो । चालक डेनमार्कका थिए । बाटोमा पुरै हिउं जमेको थियो । पहाडको बाटो अलिकती मात्र के उकालो चढेको थियो हिउंमा टेक्नासाथ जिप बाटो छाडेर दायांतर्फ छेउतिर लाग्यो । बाटोको दायां बायां पुरै हिउं जमेको थियो । त्यो भन्दा अलिकती अगाडी बढ्नासाथ जिप भिरतिर खस्छ । बाटोको दायांबायां पुरै भिर छ र भिर पनि पुरै हिउंले ढाकिएको छ । सवैको अनुहार कालोनिलो भयो । सवै पसिनाले भिजीसके । तैपनि चालक केही हुंदैन, डराउनु पर्दैन भनेर सान्त्वना दिईरहेका थिए । नभन्दै तत्कालै जिपलाई सडकको विचमा ल्याउन सफल भए । केही अगाडी बढाउने वितिकै फेरी जिप बायां छेउतर्फ मोडियो । त्यसको अगाडी पनि पुरै हिउंले ढाकिएको भिर छ । त्यसपछी त झनै सवैजनाको मुटुले ढ्याङ्ग्रो ठोक्न थाल्यो । सवैलाई अव चाहीं पक्कै बांचिदैन भन्ने लाग्यो । हिउंका कारणले गाडीवाट ओर्लिएर थेग्ने अवस्था पनि छैन । तैपनि चालक केही हुंदैन नडराउनु भनिरहेका थिए । नभन्दै आयु छउन्जेल बायुको पनि केही लाग्दैन भने झैं चालकले जिपलाई सडकमा ल्याएरै छाडे र सिधा पारेर पहिले आएको सडकतर्फ निकालेर ज्यान बचाए । त्यतीवेला मैले के महशुस गरें भने वास्तवमै विकसित देशका मानिस हरेक सवालमा पोख्त हुने रहेछन । यदी डेनिस चालकको स्थानमा नेपाली वा भारतिय चालक भैदिएको भए पक्कै पनि हाम्रो बच्ने अवस्था रहने थिएन । यो जिवनको अत्यन्तै अविष्मरणिय घटना बनेको छ । 

के सोचे मैले, के भयो ऐले

 २०३६ सालमा जव विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भयो, त्यस आन्दोलनवाट म पनि अलग रहन सकिन । त्यतिवेला म नौ कक्षामा पढ्दै थिएं । विद्यार्थी आन्दोलनका दौरानमा मेरो सहकार्य तत्कालिन अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन  ( अ.ने.रा.स्व.वि.यु.), जो नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीसंग सम्वन्धित थियो, संग भयो । त्यस समयमा विद्यालय स्तरमा अ.ने.रा.स्व.वि.यु.को निकै ठुलो बर्चस्व थियो । हाम्रो बिद्यालयमा सो संगठनका प्रखर र प्रभावशाली विद्यार्थी नेताको रुपमा दिपक थापा र केशव थापा रहेका थिए । मेरो उनिहरुसंगको सम्पर्कका कारण उनिहरुप्रति लगाव रहन गयो अर्थात म उनिहरुसंग प्रभावित हुन पुगें । उनिहरुले उपलब्ध गराएका कम्युनिष्ट पार्टीका पुस्तकहरु, दस्तावेजहरु पढ्न थालें । ती पुस्तकहरुको अध्ययन गरिसकेपछी गरिवहरुको भलाई गर्ने पार्टी त कम्युनिष्ट पार्टी पो रहेछ भन्ने मेरो बुझाई रह्यो । हाम्रो परिवारको गरिवी नै मलाई कम्युनिष्ट बन्नका लागि प्रेरणाको श्रोत बन्यो । 

अ.ने.रा.स्व.वि.यु.मा आवद्ध भएर तत्कालिन विद्यार्थी आन्दोलनमा लाग्ने एउटै कक्षाका साथीहरुमा टौखालका अष्टकाजी श्रेष्ठ, सुन्थानका रमेश खड्का, पनौतीका पुष्पदाश स्याउला, भङ्गलाका विदुर के.सी. र म लगायत थुप्रै साथीहरु पर्दथे । खासगरी मलाई कम्युनिष्ट बन्नका लागि प्रेरणा दिने काम टौखालका दिपक थापाले गर्नुभएको थियो । उहां मलाई माक्र्सवादी, लेनिनवादी थुप्रै पुस्तकहरु पढ्न दिनुहुन्थ्यो । त्यतिवेलाको मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित ‘पचास रुपैयांको तमसुक’ नाटक निक्कै चर्चित थियो र मार्मिक पनि । मलाई पनि उक्त नाटकले निक्कै प्रभावित बनायो । भावुक बनायो । मलाई मात्र होईन हाम्रो सम्पुर्ण परिवारलाई भावुक बनायो । अझ भन्ने हो भने उक्त नाटकले हामी सवैलाई रुवायो । पचास रुपैयांको तमसुक हाम्रो भोगाईसंग मेल खान गएकोले पनि हामीलाई छोएको हो । उक्त नाटकमा एउटा सामन्ति शोषकले एउटा गरिवलाई ५० रुपैयां ऋण दिएर तमसुकमा ५०० बनाइ किर्ते गरेर शोषण गरेको कुरा उल्लेख छ । यसले पंचायतकालिन कालरात्रिमा शोषक सामन्तिहरुले गरिवहरुमाथी गरिएको अन्याय, अत्याचार, शोषण, दमनलाई चित्रण गरिएको छ  र त उक्त नाटकले त्यतीवेला धेरैलाई कम्युनिष्ट बनाउने काम गरेको थियो । 

यसैगरी रामेश, रायण, जिवन शर्मा र जेवी टुहुरे आदी थुप्रै जनकलाकारहरुको हृदयश्पर्शी प्रगतिशिल गितले जुरुक जुरुक बनाउंथ्यो । गित सुनेपछी लाग्दथ्यो – तुरुन्तै गएर शोषक सामन्तिहरुलाई सिध्याइदिउं । त्यतीवेला माओको रातो बुक, मोहनविक्रमसिंहद्वारा लिखित ‘ पेमालामा प्रश्नोतर माला ’ माकुरा र झिंगा जस्ता प्रगतिशिल पुस्तकहरु अध्ययन गरेर म जस्ता धेरै ब्याक्तिहरु कम्युनिष्ट भएका थिए । हामीलाई प्रशिक्षण गर्नका लागि तत्कालिन अ.ने.रा.स्व.वि.यु.केन्द्रिय कार्यालयवाट लिलामणी पोख्रेल, टंक कार्कीहरु पनौती जानुहुन्थ्यो । उहांहरुले हामीलाई कम्युनिष्ट पार्टीका बारेमा र तत्कालिन राजनैतिक परिस्थिती र हाम्रो दायित्वको बारेमा प्रशिक्षण गर्नुहुन्थ्यो । तत्कालिन भूमिगत परिस्थितीमा प्रशिक्षण लगायत कम्युनिष्ट क्रियाकलापहरु गर्ने काम अत्यन्तै खतरापूर्ण थियो । यस्तो परिस्थितीमा पनि ईन्द्रायणी शाक्यले खतरा मोलेर प्रशिक्षणका लागि आफ्नो घर उपलब्ध गराउनु भएको थियो । 

विद्यार्थी आन्दोलनका दौरान भएका क्रियाकलापहरु र घटनाक्रमहरु ः – 

२०३६ सालमा पाकिस्तानी पिपुल्स पार्टीका संस्थापक जुल्फिकार अली भुट्टोलाई तत्कालिन सैनिक शासक जियाउल हकले फांसीमा झुण्डाएर हत्या गरेपश्चात उक्त हत्याको विरुद्धमा नेपालमा विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भयो । पंचायती ब्यबस्थाका माध्यमबाट निरंकुश तानाशाही सामन्ति राजतन्त्रवाट भएको क्रुर अन्याय, अत्यचार, शोषण, दमण र उत्पिडनका विरुद्धमा नेपालमा पनि शसक्त आन्दोलनको आवश्यकता खड्किएको थियो । संयोगबश भुट्टोको हत्या नेपाली विद्यार्थीहरुका लागि आन्दोलन गर्ने उपर्युक्त निहुं बन्न पुग्यो । अन्ततः भुट्टोको हत्याको विरुद्धमा सुरु भएको विद्यार्थीहरुको आन्दोलन निरंकुश पंचायती शासनका विरुद्धको आन्दोलनमा परिणत भयो । क्रमशः यो आन्दोलनले देशव्यापी रुप धारण ग¥यो । विद्यार्थीहरुको अगुवाईमा भएको आन्दोलनबाट म पनि अछुतो रहन सकिन । किनकी म निरंकुश तानाशाही सामन्ति शासनवाट मुक्त हुन चाहन्थें । त्यसैले अ.ने.रा.स्व.वि.यु.मा आवद्ध रहेर म अरु साथीहरुसंग आन्दोलनमा होमिएं । आन्दोलनको सहयात्रामा दिपक थापा, केशव थापा, अष्टकाजी श्रेष्ठ, सहदेव थापा, रमेश खड्का, रामवावु खत्री, पुष्पदाश स्याउला, विदुर के.सी., नारायण श्रेष्ठ, देवलक्ष्मी स्याउला, ईन्द्रायणी शाक्य लगायत थुप्रै विद्यार्थी साथीहरुका संलग्नता रहेको थियो । 

हामीहरु प्रहरीको आंखा छल्दै राती राती शामन्ति सत्ताका विरुद्धमा लेखिएका पोष्टरहरु टांस्ने गर्दथ्यौं । पोष्टर छाप्ने पैसा नभएका कारण हातले बनाएको निङ्गालाको कलमले मसिमा चोपेर लेखिएको पोष्टरको प्रयोग गर्दथ्यौं । राम्रो अक्षर भएकोले रमेश खंडकाले पोष्टर लेख्ने काम गर्नुहुन्थ्यो । हुन त त्यतीखेर पोष्टर छाप्ने छापाखाना पनि त्यतीै थिएन र भएका छापाखाना पनि प्रहरी प्रशासनको डरले छाप्न मान्दैनथे । पोष्टरिङ बाहेक त्यतीखेरका विरोधका कार्यक्रमहरुमा कोणसभा, नाटक प्रदर्शन, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरु पर्दथे । नाटक प्रदर्शन, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरु रातको समयमा लुकेर गर्नुपर्दथ्यो । प्रहरीले चाल पायो भने समातेर निर्मम यातना दिन्थ्यो या मारीदिन्थ्यो । समातिएकाहरुलाई यती क्रुर यातना दिन्थ्यो कि हातको औंलाको नङभित्र पिन घुसारेर वा कडा खालको गिट्टीमाथी नाङ्गो घुंडा र कुहिना टेकाएर हिंड्न लगाउंथ्यो । प्रहरीवाट सुरक्षित हुंदै छिपाउ वाटोको प्रयोग गर्नु पर्दथ्यो । सिधा बाटो हिंड्यो भने प्रहरीले गिरफ्तार गर्दथ्यो । 

२०३६ साल चैत महिनाको दिन थियो । दिनको ४ बजे बनेपाको त्रिभुवनको सालिक रहेको चोकमा चारतिरवाट आएर जम्मा हुने र १० मिनेट कोणसभा गरेर तितरवितर भै बुडोलको महादेव पोखरी जाने बाटो नजिकै एउटा घरमा गएर सांझ बस्ने योजना बनाईएको थियो । सोही योजना अनुसार भाषण गर्न भनेर एकजना विद्यार्थी नेता ( नाम विर्सियो ) सालिकको पेटिमा उभिएर दुई मिनेट के बोलेका थिए प्रहरी आएर हामी सवैलाई तितरवितर पा¥यो । समाउन चाहीं कसैलाई सकेन । त्यसपछी हामी अलग अलग बाटो भएर गहुंवारी हुंदै पूर्व योजना अनुसार तोकिएको घरमा पुग्यौं । त्यतीवेलासम्म सांझ परिसकेको थियो । हामी उक्त घरमा भएको शंका गरेर प्रहरीले रातभर घेरावन्दि गरिरह्यो । हामी ७ जना थियौं । प्रहरीले थाहा नपाओस भनेर घरधनिले हामीलाई बुंईगलमा लगेर राखिदिनुभएको थियो । बुंईगलभरी मकैको खोस्टा राखिएको थियो । अंध्यारो भएकोले खाना खांदाखेरी पनि मकैको भुत्ला मुखभित्र पस्दथ्यो । आंखा झिमिक्कै नगरी रातभर जागराम बस्यौं । लगभग विहानको ४ बजे घरधनीवाट प्रहरीले छाडेको जानकारी पाएपछी हामी तुरुन्तै निस्केर छुपाउ वाटो प्रयोग गर्दै पनौती गयौं । यसरी हामी प्रहरीको गिरफ्तारीवाट बच्न सफल भयौं । केही समय पश्चात दिपक थापा गिरफ्तारीमा पर्नुभयो । दिपक थापाले नै मलाई त्यतीवेला कम्युनिष्ट आन्दोलनमा लाग्नका लागि प्रेरणा दिनुभएको थियो । गाई बस्तु चराउन गएकै पाखामा गएर बस्तु बान्न लगाएर पनौती वजारमा संगठनको काममा लिएर जानुहुन्थ्यो । 

यसरी ३६ सालमा जे सोचेर, जुन सपना बोकेर कम्युनिष्ट आन्दोलनमा लागियो, ति सवै सपनाहरु पानीका फोका बन्न पुगे । सपना केवल सपनामा सिमित रहे । न्याय, समानता र स्वतन्त्रतामा आधारित सुन्दर समाज

निर्माणको सपना, गांस, वास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी सवैको पहुंचमा पुग्दछ र यसका लागि कोही तड्पिनु पर्दैन भन्ने सपना सवै चकनाचुर भए । त्यसैले त यतिवेला ‘ के सोचें मैले के भयो ऐले’ भएको छ ।