हिटर, मकल र गिजरले निम्त्याउन सक्ने जोखिम

— मोती घिमिरे 

जाडो महिनामा चिसोवाट वच्नका लागि गाउंघरमा आगो वालेर तापिन्छ भने सहरी क्षेत्रमा हिटर, मकल र गिजरको प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यी चिजहरुलाई सजगतापुर्वक चलाउन जानिएन भने यसवाट ठूलो हानी नोक्सानी व्यहोर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । त्यसर्थ यि चिजहरुको प्रयोग गरिरहंदा यसवाट हुन सक्ने हानीका वारेमा पनि जानकार हुनु जरुरी छ । जसका वारेमा यहां चर्चा गरिएको छ ।

ग्यासवाट चल्ने हिटर र गिजर चलाउंदा वा कोठाभित्र मकलमा आगो वाल्दा त्यसवाट कार्वन मोनोअक्साईड निस्कीन्छ र कोठा वा नुहाउने वाथरुममा फैलिएर ज्यान समेत जान सक्ने हुन्छ । विगतमा यस्ता थुप्रै घटनाहरु घटेका उदाहरणहरु पाईन्छन । चिसो मौसममा कोठाको झ्याल ढोका बन्द रहने भएकोले वाहिरवाट अक्सिजन भित्र पस्न पाउंदैन र भित्रवाट दुषित कार्बन मोनोअक्साईडयुक्त हावा वाहिर निस्कन पाउंदैन । कार्वनमोनोअक्साईड एक गन्धहिन, रङ्गहिन ग्यांस हो जुन ईन्धनको दहनवाट उत्पन्न हुन्छ । जव मानिसहरु कार्वनमोनोअक्साईड ग्यांसको सम्पर्कमा आउंछन, कार्वनमोनोअक्साईड अणुहरुले उनिहरुको शरिरमा भएको अक्सिजनलाई विस्थापित गरिदिन्छ र विषाक्तता निम्त्याउंछ । यसरी कोठामा गुम्सिएर रहेको कार्वनमोनोअक्साईड हामी श्वासको रुपमा ग्रहण गर्दछौं जसले गर्दा त्यो मानिसको फोक्सोमा पुग्दछ र फोक्सोवाट रगतका नलिमा गएर रातो रक्तकोषिकाको हेमोग्लोविनसंग टांसिन्छ । कार्वनमोनोअक्साईडले हेमोग्लोविनमा हुने अक्सिजन लिने क्षमता घटाईदिन्छ साथै शरिरमा भएको अक्सिजन पनि यसले लिईदिन्छ । फलस्वरुप शरिरमा अक्सिजनको मात्रा कम हुन जान्छ । 

सामान्य अवस्थामा फोक्सोवाट आएको अक्सिजनलाई हेमोग्लोविनले शरिरभरी पु¥याउंदछ तर अक्सिजनको साटो कार्वनमोनोअक्साईड रक्तनलिमा गएपछी मुटु, मृगौला, कलेजो र मष्तिष्कसम्म पनि पुग्छ । त्यसपछी मानिसमा निस्सासिने समस्या हुन्छ । कार्वनमोनोअक्साईडको मात्रा बढी भएपछी मानिस मुर्छित हुन्छ । त्यस अवस्थाको मानिसलाई वढिमा १० मिनेटभित्र सफा र आवश्यक अक्सिजन प्राप्त नभएमा ज्यानै जान सक्ने खतरा हुन सक्छ । 

कार्वनमोनोअक्साईड शरिरका विभिन्न अङ्गहरुमा फैलिएपछी सुरुमा टाउको गह्रुंगो हुने र दुख्ने, रिङ्गटा लाग्ने, आंखा तिरमिर हुने जस्ता समस्या देखिन थाल्छन । गाह्रो हुंदै जांदा शरिर फतक्क गल्ने, वान्ता आउने, हात कांप्ने समस्या हुने विज्ञहरु वताउंछन । यहांसम्मकी समस्या भोगिरहेको ब्यक्तिलाई आफ्नो स्थितीवारे चेत हुंदैन । उनिहरु कोठावाहिर निस्कन पनि सक्दैनन् । जसले गर्दा निस्सासिएर लामो समयसम्मको अक्सिजन अभावमा ज्यानै जान सक्छ । यस्तो दुर्घटना प्रायः गिजर प्रयोग गरि नुहाइरहेको वा हिटर वालेर सुतिरहेको अवस्थामा घटेको पाईन्छ । सुतिरहेको अवस्थामा उनिहरु अर्धचेतनमा हुन्छन जसले गर्दा न रिङ्गटा लागेको थाहा पाउंछन न टाउको दुखेको नै । त्यसैले बेहोस हुन्छन र कसैले थाहा पाएन भने मृत्युको मुखमा पुग्छन । 

ध्यान पु¥याउनुपर्ने कुराहरु ः –

१. रातको समयमा आगो वाल्दा, हिटर ताप्दा कोठा वा भेन्लिेटर खुल्ला राख्ने ।  

२ . कोठा तातीसकेपछी आगो वा हिटर निभाएर मात्र सुत्ने । 

३ . हिटर तथा गिजर चलाउंदा कोठामा हावा ओहोरदोहोर हुने गरी झ्याल खुल्ला हुनुपर्छ । 

४ . कोठा तातो होस र वाहिर हावा नछिरोस भनेर झ्याल बन्द राखेर हिटर वाल्दा अन्तिममा त्यही मृत्युको कारक बन्न सक्छ । 

५ . ग्यास गिजर किन्दा यसको जडान, सुरक्षा तथा मर्मतसम्भारवारे विक्रेतावाट सम्पुर्ण जानकारी लिनुपर्दछ । 

६. दक्ष प्राविधिकमार्फत जडान गर्नुपर्दछ । 

७. ग्यास गिजर स्वतः वन्द ( अटो अफ ) नहुने भएकोले दुर्घटनाको सम्भावना वढी हुन्छ त्यसैले प्रयोग गरिसकेपछी त्यसलाई वन्द गर्नुपर्दछ । 

८. बालबालिकालाई पनि यसको सन्चालन प्रक्रियावारे जानकारी गराउनुपर्दछ । अभिभावकको निगरानीमा मात्र उनिहरुलाई बाथरुम पठाउनुपर्दछ । 

९. पुरानो ग्यास गिजर प्रयोग गर्दा बढी सचेत हुनुपर्दछ । 

१०. ग्यास गिजर जडान गरिएको बाथरुममा प्रयाप्त भेन्टिलेशन वा झ्याल राखिएको हुनुपर्छ । 

११. ग्यास गिजर जडित वाथरुममा नुहाउंदा वा अन्य काम गर्दा झ्याल तथा भेन्टिलेशन खुल्ला राख्नुपर्दछ । 

१२. घरमा कोही नभएको वेला लामो समय वाथरुममा नविताउनु राम्रो हुन्छ । 

१३. ग्यास गिजर जडित बाथरुममा कसैले लामो समय लगायो भने उसलाई वेला वेलामा वोलाउने वा हेर्ने गर्नुपर्दछ । 

१४. गिजरवाट सिधै नुहाउनु भन्दा वाल्टिमा पानी भर्ने र गिजर बन्द गरेर नुहाउंदा जोखिम कम हुन्छ । 

ज्ञ