अभाव र गरिवीका विच गुज्रिएको विद्यार्थी जिवन

हालको पनौती नगरपालिका अन्र्तगत पर्ने दलिन्चोक गाउंमा अवस्थित खड्का टोलको खुल्ला डांडामा रहेको लांकुरिको रुखको फेदमा बसेर विधिवत रुपमा क ख रा को शुरुआत गरियो । त्यो मेरो जिवनको विद्यालय प्रवेशको पहिलो पाहिलो थियो । शिक्षारम्भको पहिलो गुरु मेरो पिताजी हुनुहुन्थ्यो भने दोस्रो गुरु आदरणिय दाई अर्जुन खड्का हुनुहुन्थ्यो जसले लांकुरिको रुखको फेदमा राखेर विधिवत रुपमा प्रारम्भिक शिक्षाको शुरुआत गराउनु भएको थियो । यसरी मेरो पहिलो विद्यालय खुल्ला आकाश थियो भने विद्यार्थी जिवनको शुरुआत पनि खुल्ला आकाशवाटै भएको थियो । 

विद्यालयको भौतिक संरचनाको अभावका कारण केही समयपछी वावुले पनौती बजारको डवली टोलमा अवस्थित तत्कालिन पुण्य प्रा.वि.मा लगेर भर्ना गरिदिनुभयो । उक्त विद्यालयमा दाई ( काहिंला वुवाको छोरा ) उदय वहादुर वस्नेत पनि शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । म सानै भएकोले दाजुले नै मलाई विद्यालय लाने र ल्याउने गर्नुहुन्थ्यो । दाजुले मलाई अत्यन्तै माया गर्नुहुन्थ्यो । घरमा आएपछी पनि हात समातेर गृहकार्य गराउने, पाठ घोकाउने गर्नुहुन्थ्यो । त्यतीवेलाको राष्ट्रिय गान ‘ गाउंछ गित नेपाली, ज्योतिको पंखा उचाली ‘ भन्ने थियो । शुरुमा मलाई कण्ठ आउंदैनथ्यो । राष्ट्रिय गान गाएन भनेर एकदिन दाईले मलाई गालामा एक झापड हान्नुभयो । मलाई दुःख लाग्यो र धेरै वेरसम्म रोएर वसें । दाईलाई माया लागेछ । फकाएर पिपलमेठ किनीदिनु भयो । त्यसपछि म रुन छाडें । ( दुःख लाग्छ, मलाई यती धेरै माया गर्ने दाई आज यो संसारमा हुनुहुंदैन । परमात्मामा विलिन हुनु भएको छ । दाईको आत्माले शान्ती पाओस । हार्दिक श्रद्धान्जली दाई हजुरलाई । ) केही समयपछी दाईले उक्त विद्यालय छाड्नुभयो । दाईले विद्यालय छाडेपछी मेरो पनि उक्त विद्यालयमा पढ्ने वातावरण विग्रींदै जान थाल्यो । मशानघाटको बाटो हुंदै विद्यालय जानुपर्ने भएकोले कहिले लाशदेखी डराएर भाग्नुपर्ने, पोडेटोल हुंदै जानुपर्ने भएकोले जात जान्छ भनेर सुंगुरदेखी डराएर भाग्नुपर्ने समस्याबाट पिडित हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो । गाउंका साथी भाईसंग साथ लागेर आउं भने ‘ चुरोट खा ’ भन्ने खाएन भने टोपी झिकेर फालिदिने, किताप फालिदिने , उनिहरुले भनेको मानेन भने कुट्ने । 

यसरी दाईले विद्यालय छाडेपछी वुवाले सुव्वा गाउंको हालको ग्रामोदय निम्न माध्यामिक विद्यालयमा लगेर भर्ना गरिदिनुभयो । फेरी पनि समस्या ज्युं का त्युं रह्यो । मात्र समस्याको प्रकृति फेरियो । सुव्वा गाउमा पढ्दा बर्षातको समयमा खोला तर्ने समस्याले पिरोल्न थाल्यो । पुण्यमाता खोला तरेर ओहोर दोहोर गर्नुपर्ने भएकोले बर्षातको समयमा खोला बाढीले दुःख दिने गर्दथ्यो । वाढीका कारण पनौती बजार घुमेर ठूलो गैरी हुंदै घर जानु पर्दथ्यो । आधा घण्टाको वाटो हिंडे पुग्नेमा घुमेर जांदा झण्डै एक घण्टा हिंड्नुपर्दथ्यो । र पनि मेरा लागि अराजकहरुको अराजकता सहनुभन्दा यो दुःख स्विकार्य थियो । त्यसपछी ग्रामोदयमा भर्ना भएदेखी भने मेरो पढाईले निरन्तरता पायो । उक्त विद्यालयबाट प्राथमिक तह वा ३ कक्षासम्मको ( त्यतीवेला ३ कक्षासम्मलाई प्राथमिक तह मानिन्थ्यो । ) पढाई पुरा गरी ४ कक्षादेखी माथि निम्न माध्यामिक र माध्यामिक सिक्षाका लागि पनौतीको ईन्द्रेश्वर माध्यामिक विद्यालयमा गएर भर्ना गरियो । हाम्रो परिवारको अभाव र गरिवी मेरो पढाईको बाधक बनेर तेर्सिएको थियो । आर्थिक अभावका कारण मासिक शुल्क तिर्न सक्ने अवस्था थिएन । त्यसैले वुवाले विद्यालयका तत्कालिन प्रधानअध्यापक श्री हरिसुन्दर शैंजु ( जो यतिवेला दिवंगत भैसक्नु भएको छ । उहांप्रति हार्दिक श्रद्धा सुमन अर्पण गर्न चाहन्छु । ¬¬) लाई भेटी आफ्नो कमजोर आर्थिक अवस्थाको वारेमा जानकारी दिंदै निशुल्क पढाईदिनको निम्ती आग्रह गर्नुभयो । बाबुको आग्रहलाई प्रधानअध्यापकले स्विकार गर्नुभयो र माध्यामिक तहको शिक्षासम्मै निशुल्क पढ्ने ब्यबस्था गरिदिएर हाम्रो परिवारलाई अविष्मरणिय गुण लगाईदिनुभयो । 

म ईन्द्रेश्वर माध्यामिक विद्यालयमा अध्ययन गर्ने ईमान्दार, सोझो र मेहनती विद्यार्थीमध्ये एक पर्दथें । हुन त आफ्नो मुल्याङ्कन आफैंले गर्नु उचित हुंदैन भन्ने हाम्रो चलन रहेको छ तर मेरो मान्यता भने अली फरक रहेको छ अर्थात बढाईचढाई नगरी सही मुल्याङ्कन आफ्नो वारेमा आफैंले गर्दा केही फरक पर्दैन । विद्यालयमा म सवैसंग मित्रता कायम गर्न चाहन्थें । त्यसैले होला मसंग मिल्ने साथीहरु धेरै हुन्थे एका दुई वाहेक । यहां एका दुई किन जोडिएको हो भने एक दिनको कुरा हो – विद्यालय छुट्टी भएर घरमा पुगी झोलावाट किताव निकालेर गृहकार्य गर्न खोज्दा किताव भेटिन । बाटोमा खसेको पनि छैन, कसैलाई दिएको पनि संझना छैन । उक्त दिन र भोलीपल्ट विहान सम्म पनि किताव नभेटेको तनावमा परें । बल्ल बल्ल विद्यालय जाने वेलामा संझना आयो, अघिल्लो दिन सरले उक्त विषय पढाउने वेलामा मेरो बेन्चमा उक्त किताव मसंग मात्र भएकोले वेन्चका सवैले मेरै किताव हे¥यौं । किताव मसंगै टांसिएर बस्ने एकजना साथीको अगाडी राखिएको थियो । नाम उल्लेख गर्न उचित लागेन । लास्ट पिरियड भएकोले क्लास छुट्टि हुनासाथ क्लास वाहिर निस्कीयो र घरतिर लागियो । कितावको यादै गरिएन । उसले पनि सम्झेर दिएन । 

भोलीपल्ट क्लास सुरु नहुन्जेल किताव मागेर गृहकार्य गर्ने उद्देश्यले छिट्टै विद्यालय गएं । उ पनि त्यो दिन छिट्टै आयो । मैले उसलाई आग्रहका साथ भने ‘ हिजो किताव तिमीसंग गएछ । किताव नभएर मैले गृहकार्य गर्न पाईन । खोई किताव लेउ न म क्लास नलागुन्जेल गृहकार्य गर्छु । नत्र सरले पिट्नुहुन्छ । ’ मैले के त्यती भनेको थिएं । उसले त एक्कासी मेरो गर्धन समाएर ‘ म चोर हुं, तेरो किताव लिएर जाने । ’ भनेर म माथी हात हालेर उल्टै अभद्र ब्यवहार ग¥यो । उसको त्यो व्यवहारप्रती मैले केही प्रतिकृया जनाउन चाहिन । केवल रुन मन लाग्यो र आंखा रसाए किनकी म छिट्टै भावुक हुने मानिस मध्ये पर्दछु । केही वेरपछी विद्यालयको कार्यालयमा गएं । ऐच्छिक गणित पढाउनुहुने गौरी सर आउनुभएको रहेछ । उहांलाई यथार्थ विवरण वताएं । उहां ज्यादै कडा मिजासको शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । मैले पनि ऐच्छिक गणित नै लिएको थिएं । उक्त विषय लिने तेजावी विद्यार्थीमध्ये म पनि पर्दथें । कडा भएपनि गौरी सर मेरो तेजावीपन देखेर माया गर्नुहुन्थ्यो । मेरो आर्थिक अवस्था देखेर मलाई निःशुल्क ट्युशन पढाईदिनुभएको थियो । उहांको यो गुण म कहिल्यै विर्सने छैन । अरु सवै विद्यार्थी उहांसंग डराउंथे तर मलाई भने पटक्कै डर लाग्दैनथ्यो । उहांलाई निवेदन गरेपश्चात पहिलो पिरियड नभए पनि कक्षामा आउनुभयो । हामी दुवैको कुरा सुन्नुभयो र अरु साथीसंग पनि के भएको हो बुझ्नुभयो । म संगै एउटै बेन्चमा बस्ने साथीहरुले सही कुरा वताएपछी किताव उसैले लगेको प्रमाणित भयो । सरले उसलाई पिट्नुभयो । उसले सरलाई पनि मुख छाड्यो । त्यसपछी सरले विद्यालयवाट नै निष्काशन गर्न सकिने सम्मको कार्वाही हुन सक्ने हुंदा सचेत गराउनुभयो । त्यसपछि सरले मलाई सम्झाउनुभयो र सान्त्वना दिनुभयो । किताव किनेर पढ्नका लागि सल्लाह दिनुभयो । म डांको छाडेरै रुन थालें । यो मेरो परिवारको गरिवीको परिणाम थियो । बाबुसंग किताव किन्ने पैसा माग्न म असमर्थ थिएं । पैसा मागेमा मलाई वावुले वेस्सरी पिट्नुहुन्थ्यो । त्यसपछी मेरो अवस्थालाई बुझेर माथिल्लो कक्षाका संधैभरी हरेक परिक्षामा प्रथम स्थान हासिल गर्नुहुने केशव थापाले उक्त किताव उपलव्ध गराइदिनुभयो । सोही घटनाका कारण उसले भोलीपल्टदेखी विद्यालय आउनै छाडिदियो । यसरी कहिलेकाहीं घमण्डीपनका कारण सानो घटनाले जिवनमा ठूलो असर पु¥याएको हुन्छ । 

त्यसपछी जव ३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन शुरु भयो । आन्दोलनमा होमियो । यसरी समग्र जिवनलाई विश्लेषण गर्दा विद्यार्थी जिवनदेखी नै संघर्षको शुरुआत भएको मेरो जिवनले आजसम्म आईपुग्दा समेत संघर्षकै विच गुज्रिन बाध्य भैरहेको अवस्था छ । मात्र संघर्षको प्रकृती वदलिएको छ ।